زبان و ادبیّات تالشی

    دكتر محرم رضايتي كيشه خاله 

1. مقدمه

در قلمرو جغرافيايي اغلب گويش ها، گونه هاي زباني متعددي وجود دارد كه از نظر آوايي، و گاه، دستوري از هم متمايزند. گستردگي حوزة اقليمي گويشوران، وجود موانع طبيعي، چون كوه ها، رودها و دره ها، زندگي عشيره اي و قبيله اي، عدم وجود خط و آثار فرهنگي مدون و... از جمله عواملي هستند كه در ضعف يا گسستگي ارتباط گويشوران با يكديگر، و در نتيجه، تنوع گونه اي گويش ها، به ويژه در روزگاران گذشته، نقش مؤثري داشته اند.

     بديهي است سرعت تحول گونه هاي مختلف گويش ها يكسان نيست و مانند دگرگوني زبان هاي رسمي، به عوامل زيادي بستگي دارد. بررسي تطبيقي و تاريخي زبان ها در حوزه هاي مختلف، مي‌تواند در يافتن خط سير تحولات، و تعيين وجوه مشترك آنها بسيار راهگشا باشد.  

     مصدرها و همچنين فعل ها از جمله عناصري هستند كه ساختمان دستوري آنها كمتر، یا به تعبیری دیگر، به كندي تغيير و تحول پيدا مي كنند. با مطالعه، استخراج و توصيف درست آنها مي توان بسياري از ويژگي هاي گويش هاي مختلف را كه در طي قرون حفظ شده است، باز شناخت.

     در اين گفتار كوشيده ايم مختصات مصدر و ساختمان دستوري آن را به صورت تطبيقي در سه گونة عمده و مشخص گويش تالشي، یعنی گونه‌های شمالی، مرکزی و جنوبی توصيف كنيم. گونة شمالي (لنكران در جمهوري آذربايجان) بر پایۀ داده‌های میلّر1 (1953) و پریکو2(1975)، گونة مركزي (قلمرو بين دو رودخانة شفارود و ناورود) بر اساس پژوهش‌های میدانی نویسنده، و گونة جنوبي (ماسال) نیز عمدتاً بر پایۀ داده‌های نغزگوی کهن(1373) بررسی شده است. گزارش تحقیقی شولز3 (2000: 46-45 و 22) از تالشی شمالی که در باکو فراهم آمده، شواهد زبانی میلّر و پریکو را حداقل تا سال 1986 بدون هیچ‌گونه تحولی تأیید کرده است. در پايان این گفتار، فهرستي از مصدرهاي ساده و پيشوندي تالشي مرکزی را ضمیمه ساختیم تا شاید چشم‌اندازی درخور از توانایی‌‌ها و گسترۀ کمّی این واژه‌ها نسبت به امکانات متناظر آن در زبان فارسی و دیگر گویش‌های ایرانی فرا روی علاقه‌مندان زبان‌پژوه فراهم شود. 

    2. نشانة مصدر در تالشي:

     مصدر در تالشي دو نشانه دارد۴: e - و ie - 

    نشانة اول (e -) در همة گونه هاي تالشي كم و بيش به كار مي رود با اين تفاوت كه در تالشي مركزي، جز چند مورد انگشت شمار، اغلب به دنبال مادة گذشتة فعل ها مي آيد. اما در تالشي جنوبي، و همچنين شمالي به آخر مادة مضارع فعل ها نيز اضافه مي شود:

       نشانة دوم ( ie-) كه اغلب به دنبال مادة مضارع فعل هاي گذرا مي آيد، در تالشي شمالي، بسامد بالايي دلرد. در تالشي جنوبي به ندرت به كار مي رود. اما در برخي مناطق تالشي مركزي، به ويژه در منطقة خرجگيلِ۵ (xarjagil ) اَسالم، استفاده از آن قابل توجه است:

     به نظر می‌رسد این نشانه‌ها، صورت جدید ey - و iey - باشد که آن خود شکل تحول یافتۀ نشانۀ مصدری در ایرانی باستان است۶. ریس۷ در توصیف وجه مصدری! نشانۀ آن را در تالشی شمالی éй  (-َ ی) ضبط کرده است (1855: 25). در برخی از مناطق تالشی مرکزی، مثلاً ناوِ اَسالم نیز، هم‌اکنون بسیاری از معمران، مصدرها را مختوم به صامتِ y - تلفظ می‌کنند.

     بر اساس داده‌های بالا، ساخت مصدر در گویش تالشی، اغلب بر دو پایۀ متمایز، یعنی مادۀ ماضی و مادۀ مضارع بنا شده است؛ چنان‌که این ویژگی را می‌توان در نظام زمان، وجه، و نمود فعل‌ها (صرف فعل‌) نیز آشکارا مشاهده کرد. با این حال، نظامِ تصریفیِ دو بنیِ مصدرها در گویش تالشی به نفع مادۀ مضارع فعل‌ها تغییر و تقلیل یافته است. اما، این فرایند در گونه‌های مختلف تالشی یکسان نیست. بر پایۀ مثال‌هایی که نقل کرده‌ایم، تالشی مرکزی کمتر از تالشی جنوبی و شمالی در گرایش به استفاده از مادۀ مضارع در ساخت مصدر روبروست و از این نظر، نظام تصریفی ایرانی کهن را تا حدود بسیار زیادی حفظ کرده است.      

  3. مصدرهاي ناگذر و گذرا:   

  رابطة مصدرهاي ناگذر و گذراي اصلي در تالشي مانند فارسي سماعي است:        

       ساختمان اغلب مصدرهاي ناگذر جعلي در تالشي مركزي به شكل زير است: 

        مصدر ناگذر  →  ist + e+ مادة مضارع

     البته ساخت فوق در اصل شكل مجهول۸ مصدرهاي گذراست كه به مرور زمان معني مجهول آنها كم‌رنگ شده، در تقابل با مصدرهاي گذرا، معني و کاربرد لازم پيدا كرده اند. بيشتر مصدرهاي ناگذر با دو روش زير گذراي جعلي مي شوند:

     الف- با افزودن تكواژ سببي/âvn/ به دنبال مادة مضارع مصدرهاي ناگذر

     ساختمان اين گونه مصدرها در تالشي مركزي به صورت زير مي آيد: 

     گذراي سببي→  e + (تكواژ ماضي ساز2) âvn+əst +مادة مضارع۹

                                                       گذرا                                  ناگذر     

     ساختمان مصدر گذراي جعلي در تالشي شمالي (میلّر: 195-194) به شرح زيراست:

     مصدر گذرا →  ovn+ie +مادة مضارع

                                                     گذرا                                    ناگذر     

     از اين ساخت در تالشي مركزي به ندرت استفاده مي شود، اما در دهستان خرجگيل از بخشِ اسالم كاربرد زيادي دارد. در تالشي جنوبي (نغزگوی کهن: 50 و54) شكل آن به صورت زير است:

     مصدرگذرا→ e +  (تكواژ ماضي ساز) âvən+d+ مادة مضارع

                                                   گذرا                                      ناگذر

     ب- با افزودن/n/ به آخر ريشه هاي فعل ها

     البته چنين ساختي در گونه هاي مختلف تالشي با تفاوت هايي همراه است كه به صورت زير قابل توصيف اند: 

    در تالشي مركزي به آخر مادة (مضارع) اين مصدرها كه اغلب از ريشة قوي (با مصوت /â/) ساخته مي شوند، نشانة ماضي‌ساز نيز اضافه مي گردد كه گاه اين نشانه حذف مي شود:

                                                           گذرا                              ناگذر

    در تالشي شمالي در چنين ساختي، از نشانة ماضي‌ساز استفاده نمي شود و مصوت ريشه(a) اغلب به /o/ تبدیل مي شود و گاه بدون تغيير باقي مي ماند. علامت مصدري نيز پيوسته/ie-/ است:  

                                                                        گذرا                            ناگذر

                                                            گذرا                               ناگذر

     هرچند هر دو ساخت بالا(نوع الف و ب) به موازات هم در گويش تالشي استفاده می‌شوند، ولي ملاك گزینش و کاربرد هريك از آنها سماعی، و بر اساس سنت زباني گویش وران است. 

     از نظر ساختمان، مصدرهاي تالشي سه نوع اند: ساده، پيشوندي، تركيبي. مصدرهاي سادة تالشي، اعم از گذرا و ناگذر، زايايي چنداني ندارند و فهرست آنها نسبتاً محدود است. اما روي هم رفته، تعداد آنها از مصدرهاي سادة فارسي امروز بيشتر است۱۰. بر اساس پژوهش  حاضر، حدود دويست مصدر ساده، در تالشي مركزي به دست  آمده است كه به نظر مي رسد كم وبيش همين تعداد، در تالشي جنوبي و شمالي نيز وجود داشته باشد. 

    پيشوندهاي مصدري در تالشي مركزي عبارت اند از: /-vi-/, /da-/, /pe-/  ,/â-/,/bar-/, /ji/.اين پيشوندها عيناً در تالشي جنوبي نيز ديده مي شوند. اما در تالشي شمالي(میلّر: 137-135؛ پریکو: 341)،  با تحول اندكي به صورت زير در آمده اند: /-be-/, /e-/, /o-/, /da-/, /pe/. چنانكه ملاحظه مي شود، /-ji/ در تالشي شمالي (لنكراني) نيامده و به جز دو پيشوند اول، بقيه با تحولات آوايي همراه است. /-o-/ ، /e-/ ، /be/ نيز به ترتيب، صورت هايي از /-â-/ ، /vi/ و /-bar/ هستند.

     پيشوندهاي مصدري(فعلي) تالشي، برخلاف فهرست محدودشان، حوزة عمل بسيار گسترده اي دارند؛ چنانكه به كمك آنها مجموعاً حدود چهارصد مصدر پيشوندي ساخته شده و از اين طريق، كاستي هاي ناشي از محدوديت مصدرهاي ساده برطرف گرديده است. اغلب مصدرهاي ساده، شكل پيشوندي نيز دارند. برخي از مصدرهاي ساده با تمامي پيشوندهاي بالا به كار مي روند:

     از مصدرهايي كه با تمام پيشوندهاي ششگانة بالا صرف می‌شوند،/fande/  (= بر زمین زدن )، /karde/ (= انجام دادن)، /gənəste/ (= افتادن)، /vašte/ (= جهیدن)، و /varde/ (= آوردن) قابل ذکرند.

     چنانكه ملاحظه مي شود پيشوندها گاه با حفظ مفهوم اصلي مصدرهاي ساده جهت انجام عمل را مشخص مي كنند و بدين ترتيب، گسترة معنايي آنها را مقيد و محدود مي‌كنند. در اين صورت، معمولاً /-pe/ مفهومِ فرا (بالا)، /-vi/ فرو (پايين)، /-da/اندر (درون)، /-bar/ بيرون،/-â/ جلو، و/-ji/ جانب و زیر را به معاني اولية آنها مي افزايند. اين تمايزات را در شكل هاي پيشوندي مصدرše// تقريباً مي توان  دید. گاهي نيز پيشوندها كلماتي كاملاً جديد با حوزة معنايي مستقل مي سازند كه امروزه از نظر معنايي ظاهراً چندان ارتباطي با مفاهيم اولية خود ندارند. شكل هاي پيشوندي/gate/  از اين نوع اند. شايان ذكر است كه در برخي موارد، تمايزات معنايي مصدرهاي پيشوندي با شكل سادة آنها چندان محسوس و مشخص نيست (به فهرست مصدرهای ساده و پيشوندي پیوست رجوع شود).

    كاربرد چهار پيشوند اول،يعني/-da-/, /vi-/, /pe-/,/â/ از دو پيشوند ديگر بيشتر است و هريك از آنها در ساختمان تقریباً نود مصدر ديده شده است. درعين حال، با /-ji/ ، چهل، و با /-bar/ حدود بيست مصدر پيشوندي ساخته شده است. در تالشي شمالي نيز كاربرد/-pe-/, /da-/, /o/ و /-e/ از /-be/ بيشتر است.

    مصدرهای پيشوندي را از نظر ساخت مي توان به دو گروه تقسيم كرد:

    الف- مصدرهايي كه شكل ساده و غيرپيشوندي دارند. يعني بدون پيشوند نيز از عناصر فعال و معني دار زبان هستند. فهرست اين گروه بسيار گسترده است.

    ب- مصدرهايي كه شكل سادة آنها در تالشي امروز، حداقل در اغلب گونه ها مستعمل نیست. اين گروه، فهرست محدودي دارد. براي مثال چند نمونه مي آوريم:

    احتمالاً شكل های سادة اين مصدرها در گذشته استفاده مي‌شده اند كه به تدريج از بار معنايي مستقل تهي شده اند و چه بسا ممكن است در برخي گونه هاي ديگر تالشي هم اكنون مستعمل باشند. از ديدگاه تاريخي،/r/در آخر همة پيشوندهاي مصدري تالشي وجود داشته كه به مرور حذف گرديده،  فقط در/bar/ باقي مانده است. درعين حال، در ساخت برخي مصدرها،/r/ همچنان به كار مي رود:

     با افزودن تكواژ منفي ساز /nə/  مي توانيم مصدرهاي ساده را از شکل پيشوندي آن تشخيص بدهيم. اين نشانه، مثل زبان فارسي امروز، بر سرِ مصدر ساده می آید، و اگر مصدر پيشوندي باشد، ميان پيشوند و مصدر قرار مي گيرد:  

                                                 ساده                                          پيشوندي

مصدرهاي مرکب، از تركيب اسم، صفت یا قيد، با نوع ساده يا پيشوندي مصدرهاي کمکیِ že = زدن؛ due = دادن؛ karde = كردن؛ gate = گرفتن؛ be = بودن؛ še = رفتن، و... ساخته مي شوند:

                                                 karde                                             due 

                                                                *    *    *                                                     

                                                                 *    *    *   

                                                  še                                                    be 

     مصدرها و فعلهای تركيبي تالشي، امروزه در حال افزايش است و اين مسئله، بخصوص در عصر جديد كه ارتباطات جوامع، و آموزش علوم و فنون گسترش یافته است، امري طبيعي به نظر مي رسد، زيرا به گويشوران كمك مي كند، به جاي صرف وقت و كوشش هاي ذهني، با استفاده از تسهيلات موجود و محدود (فعل‌های كمكي) سريعتر و راحت تركلمات جديد بسازند.

     در پایان این بحث، برای مزید اطلاع خوانندگان محترم، به ویژه علاقه‌مندان به گویش‌شناسی تطبیقی، فهرستی از مصدرهای ساده و پیشوندی گویش تالشی مرکزی را که بر اساس یک طرح پژوهشی۱۱ انجام یافته در دانشگاه گیلان فراهم آمده، و بخشی از داده‌های این مقاله بر پایة آن استوار گردیده است، نقل کرده ایم۱۲. اهمیت این بخش، صرف‌نظر از آنچه که در مقدمۀ مقاله آمده، بیشتر از آن جهت بوده است که تا به حال، فرهنگ‌نامه‌ای که مشتمل بر ذکر همۀ این مصدرها با ضبط و معنیِ دقیق آنها باشد، در گویش تالشی فراهم نشده است.

    4. نتیجه

     در گویش تالشی، با افزودن e - و ie - به آخر ماده‌های ماضی و مضارع فعلها، و احیاناً برخی اسمها و صفات مصدر ساخته می‌شود. در گونه‌های کهنتر، این نشانه‌ها مختوم به صامت /y/ بوده‌اند. ساخت مصدر در گویش تالشی، اغلب بر دو پایۀ متمایز، یعنی مادۀ ماضی و مادۀ مضارع بنا شده است. با این حال، نظامِ تصریفیِ دوبنیِ مصدرها در گویش تالشی به نفع مادۀ مضارع فعل‌ها تغییر و تقلیل یافته است. اما، این فرایند در گونه‌های مختلف تالشی یکسان نیست. بر پایۀ این تحقیق، تالشی مرکزی کمتر از تالشی جنوبی و شمالی در استفاده از مادۀ مضارع در ساخت مصدر روبروست و از این نظر، نظام تصریفی ایرانی کهن را تا حدود بسیار زیادی حفظ کرده است.     

      هرچند شمار پیشوندهای اشتقاقی فعلی و مصدری در گونه‌‌های مختلف تالشی، حداکثر از شش تجاوز نمی‌کند، اما تعداد مصدرهای پیشوندی تالشی به مراتب افزونتر از فارسی امروز است. با منفی کردن مصدرها، مي توان شکل سادۀ آن را از نوع پيشوندي تشخيص داد. در کنار مصدرهای معلوم تالشی، مصدرهای مجهول نیز به کار می‌روند که بر پایۀ ماده‌های مجهول بنا شده‌اند. اغلب این مصدرها اکنون از معنی مجهول تقریباً تهی شده‌اند و در تقابل با مصدرهای گذرا بر معنیِ ناگذرِ آنها دلالت می‌کنند. به علت محدود بودن مصدرهای ساده، امروزه گرایش به استفاده از اشکال ترکیبی آنها در گونه‌های مختلف تالشی افزونتر شده است.

                                                         *    *    *  

۴- در برخي از مناطق تالشي جنوبي، مثلاً «سياهمزگي»كه با نواحي گيلك‌زبان پيوستگي دارد،/ en- / نشانة مصدري است.

۵- ناحيه‌اي است كوهپايه اي در 5 كيلومتري جادة اسالم به خلخال.

۶- نشانۀ مصدر در فارسی باستان،tanai - (اشمیت: ج1، 144)، و در اوستایی متأخر، tē/tōi - و düāi -(همان: 104، و جکسن: 414-412) بود که به آخر مادۀ مضارع یا ریشۀ ضعیف کلمات اضافه می‌شده است.

۷- ریس (Ρисс) درحقيقت نخستین کسی است که به بررسی علمی گویش تالشی در قفقاز پرداخته است.

۸- در تالشي شمالي و جنوبي، به ندرت از نشانة /ist-/ در ساختمان مصدر استفاده مي شود. از اين نشانه در فارسي ميانه براي ساختن مادة ماضي مجهول استفاده مي شده است: خوانده شد=xwān -īh -ist  (ابوالقاسمي: 167).

۹- تكواژ ماضي‌ساز /əst-/ هم اكنون در تالشي مركزي بسيار شايع است. در تالشي شمالي به كار نمي رود اما در تالشي جنوبي به ندرت ديده مي شود. چنانكه گفتيم در فارسي ميانه به صورت /ist - /به كار مي رفته و در فارسي امروز نيز در ساختمان چند كلمه باقي مانده است: توانستن، نگرستن، زيستن، گريستن، دانستن و ... 

۱۰- در سه بررسي جداگانه كه سه دانشجوي زبانشناسي دانشگاه تهران انجام دادند، بالاترين رقم افعال بسيط متداول در گفتار و نوشتار امروز 115 بوده است (صادقي1372: پانوشت241 ).

۱۱- این طرح با عنوان «فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی» با همکاری آقای ابراهیم خادمی ارده در دانشگاه گیلان انجام گرفته و  گزارش نهایی آن نیز ارائه شده است.

۱۲- بعد از چاپ این مقاله، خوشبختانه طرح مذکور، در زمستان سال 1387 از طرف انتشارات دانشگاه گیلان به زیور طبع آراسته شد. به همین جهت، از آوردن پیوست آن (مصدرهای ساده و پیشوندی) در اینجا خودداری ورزیدیم. رضایتی

کتاب نامه :

ابوالقاسمی، محسن(1375). دستور تاریخی زبان فارسی. تهران. انتشارات سمت.

اشمیت، رودیگر: ویراستار(1382). راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمۀ فارسی زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی، ج1. تهران. انتشارات ققنوس.

جکسون، ویلیام(1376). دستور زبان اوستایی. ترجمۀ رقیه بهزادی. تهران. انتشارات فرزین.

 رضایتی کیشه‌خاله. محرم و ابراهیم خادمی ارده(1386). فرهنگ موضوعی تالشی به فارسی. طرح پژوهشی انجام یافته در دانشگاه گیلان(چاپ نشده).

صادقی، علی اشرف(1372). دربارة فعل هاي جعلي در زبان فارسي. مجموعه مقالات سمینار زبان فارسي و زبان علم. تهران. نشر دانشگاهی. ص246-236.

نغزگوی کهن. مهرداد(1373). توصيف ساختمان فعل در گويش تالشي طاسكوه ماسال. مجلة زبانشناسي. شمارة 21. ص57-38.

Миллер.Б.B(1953).Taлышский Язык.Москва.

Ρисс.П.Ф(1855).О Талышинцахь, их образе жизни и языке.Заниски 

      Кавказского отдела. Русского  географΡического общесва. И 

      3.Тифлис.с1-72.

Пирейко.Л.А(1975).Талышско-Русский Словарь. Москва.

Schlze.Wolfgang(2000). Northern Taleyshi. Lincom Europa.

توضیح : این مقاله در شماره ی 5 مجله ی گویش‌شناسی (صفحات30-7) در سال 1385 به چاپ رسیده است.