X
تبلیغات
زبان و ادبیّات تالشی - ریشه شناسی و تحلیل واژه ها
( پایگاهی برای شناخت بیشتر داشته های زبانی-ادبی قوم ایرانی تالش )

                     زبان تالشی و  کالبد شکافی واژه ها ( بخش نخست )

                                                                                    لیثی حبیبی ( م . تلنگر ) 

مقدّمه : آن چه را که ذیلاً از نظر می گذرانید ، بخشی از دیدگاه های سرور ارجمند ، جناب آقای سیّد لیث الله حبیبی ، متخلص به « م . تلنگر » ، در حوزه ی « ریشه شناسی و تحلیل واژه های تالشی ، ایرانی و غیر ایرانی » ست که تا کنون با نهایت تواضع و گمنامی و البته از سر بزرگواری ، در بخش « نظرات » وب سایت های مربوط به تالش و تالشان ارائه کرده اند .

         به دلیل اهمیّت نظرات زبان شناسانه ی آقای حبیبی که همواره با احساس و ذوقی پرحرارت و روحی روشن از جنس شعر نیز همراه و همزاد اند ، ما بر آن شدیم آن ها را در صفحات اصلی وب سایت های مربوط به موضوع ، بیاوریم تا بیشتر مورد استفاده گیرند . به همین منظور ، از جنابشان اجازه ی این کار را خواستیم و ایشان علیرغم این که با « جلوه گری » اصلاً میانه ی خوبی  ندارند ،به دلیل اهمیّت مسئله ، درخواست مان را پذیرفتند و برای همیشه ما را مدیون لطف و مهربانی خود ساختند .  

         شایان ذکر است که این بزرگوار با وجود تقریباً سه دهه دوری از مام میهن ، همواره دلشان برای ایران و فرهنگ ایرانی ، اقوام برادر و همریشه ی ایرانی و زبان و هویت قوم ایرانی تالش تپیده است . « م . تلنگر » متولـّد روستای « لیپا » ی ماسال و ساکن کشور آلمان است .

         ایشان علاوه بر حوزه ی زبان و زبان شناسی ، در زمینه های دیگری چون شعر ، داستان و نقد ادبی نیز فعالیت های بسیار چشمگیری داشته و دارند و از صاحب نظران این حوزه ها به شمار می روند .

                                                               ■ ■ ■

 

1 ) آفتاب :

         بسیاری به خاطر ندانستن ریشه ی کلمه ی « آفتاب » ، آن را با « آفتابی » اشتباه می گیرند ؛ چنان که « مه تاب »  را با « مهتابی » اشتباه می گیرند . و این تصوّر غلط حتی وارد لغتنامه های ما شده است.
         پس به راستی آفتاب چیست؟
         آفتاب = « آوتاو » و نام دیگر خورشید است ؛ همان جسم نورانی ای که زمین ما را روشن می سازد و بر آب تابش و درخششی ویژه دارد و به همین خاطر اسمش آفتاب = آوتاو است. پس ، « هرچی کˇ روشونه ، آوتاو دخونه ؛ از جمله کلوری آو » که علی عبدلی و سید حمید کلوری و بسیاری دیگر از آن نوشیدند و در آفتاب شدن کوشیدند.


2 ) خاله :
        سال پیش ، از شاعر و نویسنده ی تالش ، شهرام آزموده ی عزیز در وبلاگ ایشان ( تالش شناسی ) مطلبی خواندم در باره ی بعضی لغت های تالشی و از مطلب آن عزیز سود فراوان جستم . ای کاش ! از این دست بیشتر کار می کردند که ظرفیت و استعدادش را دارند. من به عنوان یک قلم زن و دوستدار کار روی زبان ، از ایشان صمیمانه سپاسگزارم. در این جا ، اندکی به یک لغت در نوشته ی ایشان می پردازم ؛ یعنی توضیح مختصری دارم در مورد کلمه ی « خاله » .

         شهرام عزیز نوشته بود که خاله ، فارسی است ؛ اما مردم اسالم به سلیقه و گویش خود به آن « خَله » می گویند.

         کلمه ی خاله به فارسی امروز هیچ ربطی ندارد . این کلمه از زبان های کهن ایرانی همچون تالشی وارد فارسی شده است ؛  ولی چون فارسی زبان ، حتی دانشمندش ، دیگر ریشه ی آن را نمی داند ، شکل ظاهر ی اش را هم غلط می نویسد.
         اصل خاله ، « خواله » است ، و آن هم به معنی « خواهرکم ، ای خواهر ، خواهر جون » است . مثل « برا لِه ، دَدَ لِه ، خوا لِه » . و این نام را اول بار بچه های خواهر بیان نکرده اند ؛ بلکه خواهر به خواهر گفته و بچه ها شنیده اند و تکرار کرده ند که در نتیجه خوا لِه = خاله ، را همچون « ماشی = مانند مادر » ، برای خواهر ِ مادر به کار برده اند.

         بر عکس کسانی که فکر می کنند کلمه ی خاله عربی است ، فکر من این است که این کلمه از زبان های ایرانی از دیرباز مانند بسیاری از کلمات دیگر ، وارد زبان عربی شده و خواهر « خالو » ی ایرانی ( دایی ) است . از این دست کلمات ایرانی در عربی فراوان است . به عنوان نمونه یکی از مشهورترینش را نام برده و می شکافم :
         بسیاری فکر می کنند که « قیصر » کلمه ای عربی است ؛ در حالی که اصل این کلمه پهلوی است. به پهلوی ، قیصر = « کی سَر » است و به زبان آلمانی که از زبان های هندو اروپایی است نیز این کلمه را « کی سِر » می نویسند و فقط هنگام خواندن طبق قائده ی زبان آلمانی حرف « س » را « ز » تلفظ می کنند.

         با سپاس از شهرام عزیز که باعث گشودن این بحث شدند.

3 ) وشتن ، پارگاه و دییشتن : 


         من هیچ تعصبی به زبان مادری خود ندارم . همه ی زبان ها و همه ی مردم جهان را دوست می دارم . با زبان های زیادی آشنایی دارم . در هیچ زبان ایرانی و غیر ایرانی گستردگی معنایی و افشردگی شکلی تالشی را ندیده ام . گاه لغاتی در تالشی یافت می شود که آن را حتی در دو زبان کهن و زیبای ایرانی ، یعنی پهلوی و کردی  نمی یابی . از جمله ی این لغات می توان « وشتَن= رقص » و « پارگاه = خیمه ، چادر » را نام برد . چادر واژه ای ایرانی است ؛ اما پارگاه معنی مشخص خود را دارد . در باب چادر ، کودک فضول تاریخ ممکن است بپرسد : خالو ، خاله ! کدام چادر ؟ آن که مادر بزرگ به هنگام نماز بر سر می کند ، یا آن که می زنند و زیرش می آسایند؟ و ... از این دست، بسیار است.


         و امّا ، اینک افشردگی باور نکردنی زبان تالشی :
         به عنوان نمونه ، فعل امر از مصدر دیدن = دیشتِن در زبان فارسی و تالشی را صرف می کنم ، تا تفاوت باور نکردنی آن ها دیده شود . لطفاً خودتان تعداد لغات به کار برده در دو زبان را بشمارید .
         الف ) فارسی :
                          ببین
                          بالا را نگاه کن
                          پایین را نگاه کن
                          به نزدیک خود نگاه کن
                          به دور دست نگاه کن
                          چپ چپ نگاه کن


         ب ) تالشی :
                          دیس
                          پـِدیس
                          ویدیس
                          دَدیس
                          آدیس
                          جی دیس


         آری باور نکردنی است ؛ امّا حقیقت دارد.

4 ) دوزا و بوزا :

         راستی چند نفر از اساتید ما که زبان کهن سغدی یا تالشی را نمی دانند ، می توانند این شعر شاعر سغدی را معنی کنند ؟

         آهوی کوهی در دشت چگونه دوزا
         او نــدارد یار بی یار چگــونه بــــوزا


         « دوزا » از مصدر فرعی « دوشتِن = فرار کردن » مشتق ( گَل آوز ) شده است ( بد نیست اشاره شود که در تالشی ، مصادر و فعل های پیشوندی کاربرد بسیار پررنگی دارند . در فارسی روزگاران کهن نیز این ویژگی بسیار برجسته بوده است ؛ امّا به مرور و بر اثر گذر زمان ، این مشخّصه در فارسی رنگ باخته و در عوض روز به روز بر حجم مصادر و فعل های مرکب افزوده شده است . این جاست که نگارنده همیشه احساسی چنین داشته ام و دارم که انگار بانوی زبان فارسی شیرین و شعر نشان ما ، از به شانه کشیدن این همه مصدر و فعل مرکب خسته و نا توان شده است ؛ عناصری که جزئی از آن ها ، همواره نقش و عملکردی کمکی دارد ) .
         « بوزا » از مصدر اصلی « وَشتِن = جهیدن » مشتق
( گل آوز ) شده است .

         لازم به توضیح است که چنان که از فعل های امر مصدر « دیشتن » نیز بر می آید ( ر . ک : 3 ) ، بسیاری از مصادر اصلی تالشی پنج مصدر فرعی را هم در خدمت خود دارند که سخن گفتن به این زبان کهن را شعر آلود ، آهنگین و بسیار دلپذیر می سازد :

         وَشتِن = جهیدن (مصدر اصلی )
         پـِوَشتِن = از پایین به بالا پریدن ( آن طور که ماهی های آزاد و لاکس از پای آبشار ها بالا می پرند)
         ویوَشتِن =با سرعت از بالا به پایین آمدن ( آن گونه که پلنگ یا چوپان تالشی از درخت به سرعت پایین می آید )
         جی وَشتِن = رها شدن و در رفتن ( مانند آهویی که از تله رها شده در برود )
         دَوَشتین = فرار کردن
         آوَشتین = منشعب شدن ، جدا شدن ( مانند بر آمدن شاخه ی نو از تنه ی درخت ، مانند جدا شدن یک گروه از تنه ی یک حزب ، مانند پراکنده شدن و گم شدن یک گاو از گله ی اصلی در روز کوچاکوچ ) .


         در ضمن ، « پیشباز = استقبال » نیز که در زبان فارسی امروز به کار می رود ریشه در مصدر « وَشتَِن = جهیدن » دارد . این واژه ، هم غلط و هم کریه به کار می رود و آن عبارت است از : پیش + باز . در زبان فارسی کنونی لغات بسیاری از این دست دیده می شود که غلط است ؛ اما همچنان به کار می رود .
         اصل این لغت ، پیشواز است و آن عبارت است از  : پیش + واز . « واز »  ، چنان که گفتیم ، از مصدر وَشتِن = جهیدن گَل آوَز (مشتق ) شده است ؛ مانند جهیدن از روی جویبار ، یا آن طور که پهلوان برنده ی کشتی گیل مردی پا ها را جفت کرده، در جا ،کمی از روی زمین می پرد.
         در زمان های قدیم رسم بر این بود که اگر مهمان عزیزی از راه می رسید ، خدمه ی خانه به سویش می رفتند ، به احترام او پا ها را جفت کرده می پریدند و این عمل را پیشواز می نامیدند که امروز بسیاری آن واژه ی زیبای ایرانی را به غلط پیش باز می گویند ؛ چیزی که گذشته از غلط  بودن ، کریه نیز می باشد.


5 ) وشتن :

         اغلب واژه های تالشی از معانی ژرف و شاعرانه ای برخوردارند .به عنوان نمونه ، اینک ویله ی « وَشتَن » را وا می کنیم ، و شما عزیزان را با شور و آتش آن همراه.

          وَشتَن = رقص ، و آن عبارت است از : وَش + تن .
          وَش دارای دو معنی است : یک معنی مستقیم دارد و یک معنی غیر مستقیم . معنی مستقیم آن شعله است و معنی غیر مستقیم آن بیقراری می باشد .

          پس ، وَشتَن = رقص ، یعنی بیقراری و شعله ی جان و تن که به وسیله ی حرکات اعضای بدن به بیرون منتقل می شود . خدای من از این زیباتر نمی شود!

         من اندکی به این موضوع پرداختم تا برای عزیزان غیر تالش ، نمونه هایی بیاورم که اگر در جان گرفتن این زبان کهن ایران عزیز ما بکوشند ، خود سود سرشار از کار خود می برند . و در نتیجه صدها لغت غلط رایج در زبان شیرین و شعر آلود فارسی ، اصلاح می گردد. و بیش از آن برای مردم فرهنگ دوست و خوش ذوق استان اردبیل مفید است ؛ زیرا اولاً می توانند اشعار پیشوای بزرگ و عارف خود را بخوانند و معنی کنند ، دوم آن که صد ها لغت تالشی را که در زبان مردم آن استان وجود دارد ، معنی کنند و ریشه یابی نمایند .

6 ) گابَلک یا گاویلک :


          گا = گاو  و  بَلک از مصدر بلکِن = افتادن ، مشتق ( گَل آوز ) شده است . پس گابلک یعنی از گاو افتاده .

         بَلَکِن به معنی افتادن است ، اما ویلَکِن، حتماً از بالا به پایین افتادن است.

         گابلک یا گاویلک قارچ خوراکی شمپینیون است . شتلی هم قارچ خوراکی طبیعی است در تالش ؛ اما گابلک یا گاویلک نیست ( با آن فرق دارد ) .

         راستی چرا گابلک یا گاویلک؟
         زیرا قارچ شمپینیون = گابلک ، در تالش ، اغلب در مندن گاه ها ، روی زمین های سوخته از پهن گاو ها رشد می کند . در چنین جاهایی سبزه نمی روید و با اولین باران قارچ ها از زمین سر در می آورند .

         مردم در زمان های قدیم تصوری چنین داشتند که قارچ شمپینیون = گابلک یا گاویلک از گاو به زمین می افتد. چون بیش از هر جایی در ماندن گاه ِ گاو ها می روید.

7 ) لدو :
         عدّه ای فکر می کنند که نام قهرمان افسانه ای تالش ها ، که در واقع یک جوری آرش کمانگیر آن ها است ، « لدوله » است . باید عرض کنم که این تصور غلط است.


         آن چه در آن ترانه ی مشهور  ( ترانه ی لدوله ) آمده ، خطاب خواهر است به برادر ؛ مثل برا له ، دَدَ له و ... . پس ، نام آن قهرمان لدو است و این نام - به احتمال بسیار قوی - مثل بسیاری دیگر از اسامی در تالش ، خلاصه ی نام او می باشد.


         تالش ها بسیاری از اسامی را خلاصه می کنند. بر عکس غرب اروپا ، این ویژگی در روسیه و شرق اروپا عملکرد زیاد دارد . در کشور های اسلاویان شرق (روسیه ، بلاروس و اوکراین ) کمتر اسمی است که خلاصه نشود ؛ بر عکس ، در آلمان خلاصه کردن اسم به ندرت دیده می شود.

8 ) باکو :

         پایتخت آذربایجان شمالی نامش باکو است. آیا شما می دانید باکو یعنی چه؟

         باکو یا واکو ، کلمه ای است تالشی . اصل این کلمه واکو است. یعنی جایی که باد می کوبد (
وا = باد و کو = می کوبد ). این واژه از مصدر کوین = کوبیدن ، گَل آوز ( مشتق ) شده است.


         باکو ، باد های غریبی دارد که وقتی می وزد ، گاه ماسه و خاک را تا لب پنجر ه های طبقه ی سوم و چهارم می کشاند. مردمی که از دیرباز آن جا زندگی می کردند ، آن سر زمین را واکو نامیدند ؛ یعنی جایی که باد می کوبد. راستی چه شدند آن مردم ، کجا رفتند؟
         بیایید به تاریخ تف نکنیم ؛ نتایج بدی ببار خواهد آورد. گاه آن چه در احساس ما است و آن چه در تاریخ گذشته ، با هم فاصله ی بسیار دارند.

         و یک توضیح: بعضی از محققین فارسی زبان ، اصل باکو را بادکوبه دانسته اند. به نظر من این تفسیر غلط است؛ اما معنایش درست است. چرا غلط است؟
         به دلایل مختلف تاریخی و زبان شناسی ، این تفسیر نمی تواند درست باشد؛ از جمله به دو دلیل زیر :

         الف ) از یک سو ، در دوران اخیر – بر پایه ی تاریخ زبان دری - در باکو مردم فارسی زبان نمی زیستند که آن محل را نام بگذارند و از سوی دیگر نامگذاری ها ، تاریخی بسیار طولانی تر از این حرف ها دارند ؛ آن هم در یک نقطه ی بندری که زیستگاه دیرین مردم بوده است. باکو جایی نیست که امروز و دیروز کشف شده باشد. باکو در اسرار التوحید به همین نام آمده است. پس این نامگذاری نمی تواند نتیجه ی مسافرت چند تاجر در قرن های اخیر باشد.
          ب ) دوم دلیل عمده این است که عموماً یک حرف از واژه تغییر می پذیرد ؛ مثل ژن = زن ، وَر = برف ، و ... . پس ، بعید به نظر می رسد که باکو خلاصه ی بادکوبه باشد . نظر من این است که حتی ممکن است که اصل این کلمه هیچ تغییری نکرده باشد. یعنی اصلش باکو بوده. چنانکه به کردی هنوز باد ، با می شود. اما این کلمه کردی نیست ؛ زیرا در قاعده ی زبان کردی نمی گنجد . از آنجایی که تالش ها و کرد ها لغات مشترک فراوان دارند ، شاید زمانی بخشی از تالش ها به « وا » ، « با » هم می گفته اند. این نوع بیان در لهجه های زبان تالشی فراوان دیده می شود. به عنوان مثال تالش های ماسال به چادری که روی پارگاه می کشند ، جادر نیز می گویند. و از این دست فراوان است.


9 ) رشته پشت :

 
         نکته ای که در زیر بیا ن می کنم بسیار مهم است . این نکته عموماً شامل کلمات بیگانه ی یک زبان می گردد و گاه کلمات خودی را نیز در برمی گیرد :
         نکته ی مورد نظر این است که اول بار کلمه ای را - بخصوص کلمه ی بیگانه ای را - کسی غلط به کار می برد و آن کار برد غلط کلمه ، وارد زبان شده ، همراه تاریخ می گردد و بسیاری بدون این که بدانند با یک کلمه ی غلط سرو کار دارند ، مثل همه ی کلمات دیگر آن را به کار می برند


         از این دست کلمات در زبان ترکی آذربایجانی و ترکی ترکیه نیز فراوان دیده می شود. مثلاً در بعضی مناطق آذربایجان ، غذایی درست می کنند که محتویاتش تکه های خمیر است که داخلش گوشت چرخ کرده و آماده شده ی گوسفند می گذارند . این تکه های کوچک خمیر را که گوشت چرخ کرده ی گوسفند را در میان دارد ، درست شبیه گوشواره درست می کنند و تقریباً یک اندازه و یک نواخت و یک شکل هستند . مردم آذربایجان به آن می گویند « دئوشواره » ؛ ولی مطمئناً اولین کسی که آن را غلط بیان کرده ، منظورش « گوشواره » بوده است . از این دست کلمات در ترکی ترکیه نیز فراوان است. مثلاً بسیاری به پنج شنبه می گویند « پرشنبه » .

         چنین کلماتی ، آن گونه جا می افتند که اگر تو درستشان را بگویی یا بنویسی ، حتماً به تو می خندند.

         به عنوان نمونه ، تالش ها « کََََََله » را درست تلفـّظ می کنند ؛ اما تو اگر در تهران به کسی بگویی « کَلَه » ، حتماً فکر می کند که تو داری غلط و یا دهاتی وار صحبت می کنی ؛ در حالی که تو داری درست صحبت می کنی ( البته ، بدون توجه به شکل مصطلح شده ی کلمه ی مورد نظر ) .


         از این قبیل کلمات غلط جا افتاده در تالشی نیز کم نیست و فراوان به چشم می خورد.
         در ماسال ، گیریه ( ییلاق ) ی است به نام « رشته پشت » . این نام در زبان مردم منطقه جا افتاده اما غلط است. حتماً بسیاری جاخورده و می پرسند: چرا غلط است؟!  

         توضیح این که : این گیریه ( ییلاق ) بسیار زیبا ، نامش به همراه ییلاق دیگری که خیلی کوچکتر از آن است و در پایین دست آن ، در موقعیـّت چاله مانندی واقع شده ، در فرهنگ تالشی ، « جایگاه و مکان » افسانه ی زیبایی ست .
         مردم به آن ییلاق( گیریه ) می گویند « رشته پشت » و به ییلاق کوچکتر پایین دست می گویند  « رشی آخور » و اعتقاد دارند که زمانی رخش ، اسب رستم ، پهلوان مشهور ایرانی ، در رشته پشت می زیسته و چنان عظیم و « کوران » (1 ) بود که گردنش را دراز می کرده و در ییلاق پایین دست که آخورش بود می خورد و گردنش را - خیلی آن سوتر - دراز کرده از « خَشَه خونی » ( 2 ) آب می نوشید.


         کلمه ی « رشته پشت » ، همان « رشه پشت » است که کسانی به خاطر شباهت آن با کلمه ی « رشت » ، به غلط آن را رشته پشت خوانده اند. گواه این سخن « رشی آخور » است ؛ زیرا هیچ کس نمی گوید « رشتی آخور » .


         تالش ها حیوانات اهلی را عموماً با توجه به رنگشان نامگذاری می کنند. « رش » ( 3 ) در تالشی یعنی خرمایی ؛ امّا امروزه دیگر فقط به گاو خرمایی ، رَش می گویند و این نام دیگر شامل اسب نمی شود .

         با توجّه به آن چه گذشت ، بر این نتیجه تأکید می شود که : اصل نام رشته پشت ، رشه پشت بوده که بعد ها به غلط رشته پِشت خوانده شده و رواج یافته است .

10 ) آیینه / آوینه : 


         من اعتقاد دارم اگر دانشمندان زبان شناس ما ، حتی همه ی زبان های ایرانی را یاد بگیرند ، اما تالشی و تاتی استان اردبیل را ندانند ، نمی توانند آن طور که باید به اصلاح زبان فارسی بپردازند .   بسیاری از کلماتی را که در زبان امروزی فارسی دری مورد استفاده قرار می گیرد ، گم شده های تاریخند. 


         کلمات ِ زیادی در زبان فارسی دری ، ترکی آذربایجانی و ... وجود دارد که فقط و فقط با دانستن زبان کهن تالشی می توان ویله شان را وا کرد ؛ در غیر این صورت برای همیشه در پرده ی ابهام خواهند ماند.

         از جمله ی این کلمه ها ، « آیینه » است ؛ آیینه ای که حالا دیگر خیلی از اصل خود دور افتاده است. اگر بخواهیم امروز آیینه را با آیینه ریشه یابی کنیم ، نه تنها به ما کمکی نمی کند ، بلکه ما را به سوی آیین می برد و گمراهتر می سازد. اما با دانستن تالشی ، به راحتی می توان آن را ریشه یابی کرد.


         اصل این کلمه ، « آوینا » است. آوینا = نشان می دهد و از مصدر تالشی آویندن = نشان دادن ، گَل آوز ( مشتق ) شده است .


11 ) شلتوک / شل تک :

         چنان که اشاره شد ، بسیاری از کلمات تالشی در فارسی امروز به کار می روند که فقط با دانستن تالشی می توان آن ها را ریشه یابی کرد. گاهی کلمات تالشی  رایج در فارسی ، امروزه فقط در فارسی به کار می روند و دیگر به وسیله ی تالش ها به کار گرفته نمی شوند یا این که تنها در مناطق بسیار محدودی رواج دارند.

         از جمله ی این کلمات ، « شَل تک » است که در فارسی با کمی تغییر و به صورت «  شلتوک »  رواج دارد .

         در منطقه ی ماسال ، این کلمه کاملاً منسوخ شده ؛ ولی پرس و جویی که دورا دور کرده ام ، در اطراف ویزنه هنوز شَل تک می گویند. در ماسال،  درز و ژه را به جایش به کار می برند.

          چرا به درز یا حاصل مزرعه ی برنج ، شلتوک ( شَل تک ) می گویند؟
         این اسم از شکل دانه های ژه ( برنج پوست نکنده ) گرفته شده و عبارت است از : شَل + تک .


         شَل و تک چیست؟
         شَل ، نوعی خار شتر است که بخصوص در مناطق ییلاقی تالش می روید. بوته ی آن پر است از خار و عموماً گل های زیبای سپید و بنفش می دهد. رویش مندن گاه پروانه های زیبای رنگ وارنگ و کفشدوزک هاست که از حشرات ریز روی آن تغذیه می کنند . شل را تالش ها به معنی خار هم به کار می برند و تک یعنی نُک ( نوک ) .

          پس اگر شل تک را بخواهیم به فارسی برگردانیم ، می شود خار نُک که منظور همان دانه ها ی خوشه برنج ( ژه ) است. دانه ی برنج های حتی بی خار هم نک تیزی دارند و دانه ی صدری خار ( شل ) بلند دارد و کلمه ی شل تک ( شلتوک )  از این جا گرفته شده است.

                                                             ■ ■ ■


         گفتیم که بسیاری از کلماتی که در فارسی دری نو و معاصر مورد استفاده قرار می گیرد ، گم شده های تاریخند ؛ آری !  آری ! : در یک روز « سیزده به در تاریخ » ، مادری دست کودک خود گرفته بود و با خیال خوش شادی و جشن ، از « سنگ بست زندگی » می گذشت که طوفان در گرفت و مادر را برد. کودک زیبا به دست دیگری افتاد. بی آن که خود را آن طور که باید بشناسد ؛ بی آن که آن طور که باید بشناسندش. آن کودک عضو خانه ی دیگری گشت و دیگری را پدر و مادر خود خواند. روزی درویشی آواره بر او گذشت . چو ن شور کودک را دید ، به او گفت: ترا باید تباری باشد نیک . چون بلبل می خوانی ، در سکوت گلستان را می مانی و واژه در زبانت اصالتی عمیق دارد. کودک به فکر فرو رفت و به یاد آورد سیزده بدر طوفانی تاریخ را ... که قومش از دشت ها می گریختند و چون پلنگان زخمی کرور کرور به جنگل ها پناه می آوردند. ...

         مادر بزرگانی داشتم به تمام و کمال تالش . آن دو بانو ، هر دو مهربان ، نقل گو و شعر آلود بودند. آن ها عشق به واژه و هنر را در من نشاء کردند . این بود که من گم نشدم و بعد از بیست و شش سال ، دور از تالش ، هر روز تالشتر می شوم : تا آسمان را می بینم ، پَر می شوم ؛ سبز انسان را چو می بینم ، تازه تر می شوم ؛ زین رو بُوَد که بر درخت واژه پَرپَر می شوم.


         رمانی دارم قطور و چاپ ناشده ، به نام « بختو ، دختر افغان » . بختو ، شاعر نبود ؛ اما بختوی رمان من شاعر است. در اطراف دهات بالابلوک در « فرارود » ( 4 ) می نشیند و با دوبیتی های سوزناک با رود درد دل می کند. آن جا از زبان یکی از قهرمانان داستان این گونه آمده است : چرا بختو نمی تواند شاعر باشد؟

         مگر شما فکر می کنید فقط یک بوعلی سینا یا فردوسی به دنیا آمده اند؟ کسی چه می داند ؛ شاید ده ها بوعلی و فردوسی به دنیا آمده اند ؛ اما قبل از این که بگویند این منم ، در خاک خانه کرده اند. پس بختو می توانست شاعر باشد ؛ شاعری پر و پرشور.


         از مادر بزرگ ها گفتم ؛ حق است بگویم که تالش ما که مردمانی با استعداد و باسلیقه ی ویژه دارد ( 5 ) نیز ، « گمنامان بزرگ به زیر خاک رفته » کم ندارد.
         در فرصتی دیگر به این موضوع می پردازم . فقط خواستم بگویم که اگر چیزی در بساط این حقیر است ، از مدرسه و « معلمین » هیچ نیاموحته ام . بار ها از دست آن حقوق بگیران دولت که جز چند تایی ، هیچ شباهتی به معلم نداشتند ، از مدرسه گریختم . هرچیز که دارم ، مدیون دومادر بزرگ نجیب خود و  پیران تالشم که بعد از بیست و شش سال ، هنوز مستانه از خمره ی جان بر می خیزند و خود را کف کف از زبان من به پیاله ی زمان می ریزند.

                                                             ■ ■ ■


زیر نویس ها :

         1 ) نامگذاری حیوانات عموماً با رنگشان ارتباط دارد و گاه ربطی به رنگ ندارد ؛ بلکه تعارف است در نام نهادن. مثل این که به کسی بگویند « پهلوان » .
         « کوران » از این دست کلمات است. گرچه امروز تالش ها فقط به اسب سرخ رنگ ، کوران می گویند ، اما سرخی به اصل نامش ارتباطی ندارد. کوران را می توان به دو شکل معنی کرد : یکی « کوه ران » است ؛ یعنی اسب بسیار بزرگ که رانش در بزرگی کوه را می ماند ( جالب است که تالش ها به ران ، رون می گویند ؛ اما گاه از این دست کلمات در زبان تالشی - بخصوص در تعارفات - دیده می شود که با قاعده ی عمومی تالشی همخوانی ندارد) و دوم این که کوران هم می تواند نام اسبی باشد که در کوه می رانندش .

          گفتنی ست که اسب گیلک از بالا رفتن از کوه عموماً عاجز است. به همین خاطر ، تالش ، هنگام خریدن اسب ، اولین تلاشش این است که بداند اسبی که می خرد از کدام نژاد است.

         2 ) رود کوچک « خشه خونی » که از به هم پیوستن چندین چشمه ی بزرگ و کوچک تشکیل می شود ، بین رشته پشت ، چمه دومن و سیابیلی از یک سو و ییلاق نسرون از سوی دیگر قرار دارد .
         تالش ها به چشمه های پر آب و بزرگ ، « خونی » می گویند ؛ مانند گرمه خونی ، برزه خونی ، خشه خونی و به چشمه های کوچکتر « چمه » می گویند. اما کردها کلاً به چشمه « کانی » می گویند. این هردو کلمه ی « خون » و « کان » در زبان پهلوی نیز وجود دارد. در واقع خون ، کان بدن آدمی است که مایه ی زندگاانی او است. هدف مقایسه ی کان و خون بود ؛ وگرنه چشمه به کردی نام های دیگری همچون چشمه ، چاوکه ، کانیله گرموک ، زه نا ، چه مه ، هانه به هورامانی و که هنی، آوزیم ، بیلو و آوزی به کردی شمالی نیز دارد.


        
 3 )  رش در تالشی به گاو خرمایی رنگ گفته می شود ؛ اما در کردی به جای کلمه ی سیاه به کار می رود و در آلمانی که از زبان های آریایی است ، رَش یعنی تیز پا ، تند و تیز ، سرکش و ...

 
         4 ) کشور کوه ها و ترانه ها ، افغانستان زیبا را هرگز از نزدیک ندیده ام ؛ امّا تحقیقاتی دورا دور در باره اش دارم.
         وقتی که  « کابل جان در گرفت دودش بر آمد » ( این مصرع از یک ترانه ی افغانی است )، مرا خون جگر بر دفتر آمد ...........................
         فرا رود ، همان سرزمینی است که ما ایرانیان به پیروی از اعراب ، آن را ماوراءالنهر می نامیم.

         5 ) از استعداد و سلیقه ی تالش ها گفتم و از تالشان گمنام در خاک خفته. تالش در کاری که تخصصی انجام می دهد ، کالایش همیشه برتر از کالای همسایگان است . از پنیر ، کره و دیگر فراورده های لبنی تالش ها می توان نمونه وار نام برد.

          گرد جهان را گشته ام ؛ ولی هنوز نمونه ی کره و پنیر تالش را ندیده ام. ایتالیایی ها و آلمانی ها پنیری شبیه پنیر تالش درست می کنند که تقریباً ده برابر پنیر معمولی می فروشند.
           در باب گمنامان بزرگ تالش در فرصتی دیگر اندکی می نویسم.

         

 

منبع : بخش نظرات وب سایت « تاسینه تالش » ( ر. ک : تاریخ های ۲۸ / ۳ / ۸۷ ، ۳۱ / ۵ / ۸۷ و ۲ / ۶ / ۸۷ )

http://www.tasyanatalsh.blogfa.com/

 

+ نوشته شده در  یکشنبه سوم شهریور 1387ساعت 9:39 قبل از ظهر  توسط   |